no related item

شنونده: 2
دریافت: 9
بازدید: 179

فروردین|96

09

15:0

آنسوي تماشا

سیری در قلمرو هنر تعزیه (ویژه شهادت امام هادی(ع) )

ایران‌صدا:تعزیه (یا شبیه خوانی)، نوعی نمایش مذهبی و سنّتیِ ایرانی شیعی است، که عمدتاً درباره شهادت امام حسین علیه‌السلام و مصائب اهل بیت علیهم‌السلام اجرا می‌شود.

کارشناس/مهمان: فرزاد گودرزي,  

چون اهمیت هنرمندانه خواندن اشعار در تعزیه بیش از روش اجرا و نمایش واقعه هاست آن را، در قیاس با روضه خوانی ، تعزیه خوانی نیز گفته‌اند.در میان شیعیان غیر ایرانی (در عراق و شبه قاره هند) لفظ تعزیه با وجود ارتباط با مصائب شهدای کربلا ، به معنای «شبیه خوانی» به کار نمی‌رود بلکه آنان تعزیه را به مراسمی نمادین اطلاق می‌کنند که در آن دسته‌های عزاداری در طول مراسم، شبیه ضریح یا تابوت امام حسین علیه‌السلام را بر دوش می‌کشند و هم در پایان روز عاشورا هم در روز اربعین آن را به خاک می‌سپارند. به نوشته آنه ماری شیمل، در قرن سیزدهم/ نوزدهم در قلمرو سلطنت اَوَدْه در لکهنوی هند، تعزیه به منزله یکی از تماشایی‌ترین نمایش‌ها، در حضور سلاطین برگزار می‌شد.وی مشخص نمی‌کند که این نمایش تماشایی چه بوده و چه عناصری داشته است.گفتنی است که در ناحیه کارائیب، مثلاًدر جزیره ترینیداد نیز تعزیه به مراسمی نمادین مربوط می‌شود که به آن «تَجَه» می‌گویند. تجه را در ایام محرّم ساخته و پس از نمایش، آن را در آب غرق می‌کنند.
برخی محققان، پیشینه تعزیه را به آیین‌هایی چون مصائب میترا، سوک سیاوش، و یادگار زریران باز می‌گردانند و برخی پدید آمدن آن را متأثر از عناصر اساطیری بین النهرین و آناطولی و مصر ، و کسانی نیز مصائب مسیح و دیگر افسانه‌های تاریخی در فرهنگ‌های هند و اروپایی و سامی را در پیدایی آن مؤثر دانسته‌اند، اما به احتمال بسیار، تعزیه ــ فارغ از شباهت‌هایش با عزاداریهای آیینی گذشته ــ صورت تکامل یافته‌تر و پیچیده‌ترِ سوگواری‌های ساده شیعیان سده‌های نخستین برای شهدای کربلا است.از سوگواری مسلمانان ، به ویژه شیعیان، بر مصائب اهل بیت پس از واقعه کربلا و شکل گسترده‌تر و کامل‌تر و رسمی آن در دوره آل بویه (۳۲۰ـ ۴۴۸) گزارشهایی در دست است. از بر پایی مجالس تعزیه به معنای امروزین آن تا پیش از پایان دوره صفویه (ح ۹۰۶ـ ۱۱۳۵) اطمینان نداریم، هرچند که درباره «شبیه سازی» در مراسم عزاداری، پیش از صفویه اشاراتی وجود دارد.اوج تکامل تعزیه در دوره ناصرالدین شاه (۱۲۶۴ـ۱۳۱۳) بود.علاقه ناصرالدین شاه به تعزیه تا حدی بود که پزشک مخصوصش، فووریه، نوشته است امسال (۱۳۰۸) چون شاه در ایام محرّم در سفر بود، مراسم سالانه تعزیه را در دهه آخر صفر اجرا کردند.به گفته گوبینو، در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه حدود دویست تا سیصد مکان، شامل تکیه و حسینیه و میدان، برای برگزاری تعزیه در تهران دایر بود.تکیه دولت ، که به دستور ناصرالدین شاه ساخته شد، در ترویج تعزیه بسیار مؤثر بود.تعزیه خوانانِ آنجا ــ که در حقیقت تعزیه خوانِ دولتی بودند ــ زیرنظر «مُعین البُکا» ی دربار، در برابر شاه و درباریان تعزیه می‌خواندند. بنا به روایتی، لباسهای تعزیه خوانانِ تکیه دولت در دربار تهیه می‌شد و برای جنگجویان، سپر‌ها و شمشیرهای مرصع و کلاه خودهای جواهرنشان و برای بازیگرانِ نقش یزید و ابن سعد ، عمامه و قباهایی با ترمه‌های عالیِ زردوزی تهیه می‌کردند.در آن سال‌ها بیش‌تر شهر‌ها و روستا‌ها تکیه داشتند و تعزیه در آن‌ها برگزار می‌شد، اگرچه برگزاری تعزیه مشروط به وجود تکیه نبود و در مساجد و میدان‌ها و فضاهای باز و حتی خانه‌های شخصی و حیاط کاروانسرا‌ ها نیز مجالس تعزیه برپا می‌شد.
ظاهراً اصفهان تکیه‌هایی بدون سقف داشته است که حدود سی هزار تن در آن‌جا به تماشای تعزیه می‌نشسته‌اند.
مجالس تعزیه زنانه
صرف نظر از تعزیه‌هایی که موضوع و محتوای آن‌ها به زنان مربوط می‌شد.مثل مجلس بی‌بی شهربانو، در دوره قاجار مجالس تعزیه زنانه نیز برپا می‌شد.در این مجالس که در دهه اول محرّم هرسال در منزل قمرالسلطنه، دختر فتحعلی شاه ، برگزار می‌شد، همه تعزیه خوانان و تماشاگران، زن بودند.در منابع، نام برخی از زنان تعزیه خوان این دوره آمده است: ملا نبات (مخالف خوان)، ملا فاطمه، ملا مریم، و حاجیه خانم دختر فتحعلی شاه (تعزیه گردان).تعزیه زنانه، به سبب تنگناهای عرفی، گسترش نیافت و به منازل ثروتمندان و شاهزادگان محدود شد و ظاهراً برگزاری آن تا اواسط سلطنت احمدشاه قاجار (۱۳۲۷ـ۱۳۴۴) ادامه یافت. البته از برگزاری مجالس زنانه تعزیه در ادوار بعد نیز گزارشهایی در دست است.
صرف نظر از کتابهای تاریخ و مَقتَل، منظومه‌های حماسی ـ مذهبی در باره شهادت امام حسین ومصائب اهل بیت علیهم‌السلام، از مهم‌ترین منابع تعزیه نامه‌هاست.برخی از منظومه‌های مهم حماسی ـ مذهبی اینهاست: خاوران نامه از ابن حسام قهستانی خوسفی که سرودن آن در ۸۳۰ خاتمه یافته است، حمله حیدری سروده میرزا محمد رفیع خان باذل مشهدی (متوفی ۱۱۲۴)، و سروده‌های مذهبی محتشم کاشانی ، وصال شیرازی و شمس الدین محمد کاتبی.
ظاهراً مهم‌ترین منبعِ تعزیه نامه‌ها کتاب منثور روضة الشهداء نوشته کمال واعظ کاشفی سبزواری (متوفی ۹۱۰) است، زیرا مطالب برخی از تعزیه نامه‌ها شباهتهای فراوانی با مطالب این کتاب دارد.
تعزیه نویس‌ها در آغازِ کار اشعار تعزیه را در «بیاض» می‌نوشتند.هر دفتر شامل یک یا چند «مجلس» تعزیه بود.تعزیه مثل نمایشنامه‌های کلاسیک یونان قدیم در یک پرده نوشته می‌شد که آن را مجلس می‌نامیدند.تعزیه خوانان معمولاً به تناسب ایام، از جمله در دهه اول محرّم ، برای هر روز موضوع و مجلس ویژه‌ای داشتند.این برنامه کمابیش در مناطق مختلف مشابه یکدیگر بود.مثلاً در روز اول، تعزیه حرکت امام حسین علیه‌السلام از مدینه و وداع با اهل بیت ، و در روزهای دیگر به ترتیب تعزیه مسلم ، دو طفلان مسلم ، حرّ ، حضرت قاسم، طفلان حضرت فاطمه، حضرت ابوالفضل ، حضرت علی اصغر، عاشورا و درروز یازدهم هم تعزیه اسرای کربلا برگزار می‌شد. در بعضی نقاط، برای امامزاده‌های محلی نیز مجالس تعزیه نوشته و اجرا می‌شده است. تعزیه گردانان برای اجرای تعزیه، متنِ هر یک از تعزیه خوانان را در نسخه‌ای جداگانه می‌نوشتند.این نسخه‌ها را «فرد» نیز گفته‌اند. در نسخه‌های تعزیه، ‌گاه شیوه گفتگو و نحوه ورود و خروج تعزیه خوانان به میدانِ تعزیه مشخص شده است.کاتبان تعزیه نامه‌ها معمولاً نسخه‌ها را با التماس دعا و طلب فاتحه از تعزیه خوان به پایان می‌رساندند.همچنین کلمات «پایان»، «تمام»، «اتمام» در گوشه‌ای از آخرین صفحه نوشته می‌شد. ‌گاه تعزیه نویس نام خود را بعد از عباراتی چون «سگ درگاه سیدالشهدا »، «کلب آستان علی»، «کاتب الحروف»، «حرّره» و «رقم» می‌نوشت.برخی از محرران نیز مطالبی به یادگار می‌نوشتند و دیگران را به نگهداری این نسخ ترغیب می‌کردند. تعزیه نامه‌ها منظوم بوده و اشعار آن‌ها در انواع قالبهای شعری و بیشترِ وزنهای عروضی و بندرت بحر طویل ، سروده شده‌اند.در آغاز، زبان این متون‌گاه عامیانه و محاوره‌ای بود، اما بتدریج ارزشهای ادبی یافت.مثلاً شصت مجلس تعزیه را که نصراللّه اصفهانی، متخلص به شهاب، به تشویق امیرکبیر به نظم در آورده، دارای ارزش ادبی است. خاور‌شناسان و نمایندگان دولت‌های اروپایی در ایران ، بیشترین سهم را در شناسایی و گردآوری تعزیه نامه‌ها داشته‌اند.خودزکو، ایران‌شناس لهستانی و نایب سفارت روسیه در تهران، در ۱۲۵۳/ ۱۸۳۷ دفتری از تعزیه نامه‌های ایرانی را به نام جُنگ شهادت ــ که ظاهراً از روی نسخه متعلق به فتحعلی شاه قاجار بازنویسی شده بود ــ از فردی به نام حسین علی خان کمال خرید و پنج مجلس از ۳۳ مجلس آن را به فرانسه ترجمه و در ۱۲۹۵/ ۱۸۷۸ در پاریس منتشر کرد.به نوشته خودزکو، حسین علی خان احتمالاً برخی از این تعزیه‌ها را خود سروده یا دست کم در برخی از نسخ تجدیدنظر کرده است.این مجموعه در ۱۳۵۵ ش در تهران انتشار یافت.
قدیمی‌ترین تعزیه نامه‌ها
برخی احتمال داده‌اند که جُنگ شهادت قدیمی‌ترین تعزیه نامه تاریخ دار است، اما برای تعیین تاریخ قدیمی‌ترین تعزیه نامه باید در شهر‌ها و روستاهای ایران، و نیز در باره همه مجالس تعزیه، جستجو و تحقیق کرد.اگر تاریخ مکتوب برخی از نسخ تعزیه نامه‌ها قابل اعتماد باشد، می‌توان گفت که یکی از کهن‌ترین نمونه‌های آن‌ها در ۱۱۳۳ نوشته شده است.پس از خودزکو، لوئیس پلی، ایران‌شناس انگلیسی، ۳۷ مجلس تعزیه را ــ که ظاهراً آن‌ها را شنیده و مکتوب کرده بوده ــ همراه با ترجمه انگلیسیِ بعضی از آن‌ها در ۱۲۹۶/ ۱۸۷۹ در لندن به چاپ رساند.او در باره ارزش این تعزیه نامه‌ها نوشته است که اگر ارزش نمایش بر اساس تأثیرش بر بیننده سنجیده شود، هیچ نمایشنامه‌ای بر‌تر از متون تعزیه نیست. ویلهلم لیتن، کنسول آلمان در بغداد، پانزده مجلس تعزیه را گردآوری و در ۱۳۰۸ ش/ ۱۹۲۹ در برلن چاپ کرد. چرولّی، سفیر ایتالیا در ایران، از ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۳ ش/ ۱۹۵۰ـ۱۹۵۴ با کمک علی هانیبال، ۱۰۵۵ تعزیه نامه خطی را گردآورد و به کتابخانه واتیکان اهدا کرد.فهرست این مجموعه را دو خاور‌شناس ایتالیایی، اتوره روسی و آلسیو بومباچی، به صورت کتاب در ۱۳۴۰ ش /۱۹۶۱ در ایتالیا منتشر کردند.جابر عناصری آن را به فارسی برگرداند و با عنوان فهرست توصیفی نمایشنامه‌های مذهبی ایرانی در ۱۳۶۸ ش در تهران چاپ کرد.چهار مجلس از مجموعه چرولّی به عربی، ۳۵ مجلس به ترکی و بقیه به فارسی است.بسیاری از مجالس موجود در مجموعه چرولّی را باید بخشی از یک تعزیه اصلی و مستقل به شمار آورد.تعداد تعزیه‌های مستقل این مجموعه حدود دویست مجلس برآورد شده است.
تعزیه به مفهوم مصطلح شبیه خوانی بجز ایران ظاهراً در هیچ کشور اسلامی دیگری وجود ندارد.برخی محققان، نمایشهای «اعجاز» یا نمایشهای «آیین مقدّس» را در اروپای قرون وسطا ، که آلامِ حضرت عیسی علیه‌السلام و قدیسان مسیحی را نشان می‌داد، نزدیکترین نوع نمایش مذهبی به تعزیه می‌دانند و حتی معتقدند که از قرن یازدهم و دوازدهم/ هفدهم و هجدهم آشنایی با این نوع نمایشنامه‌ها از طریق شمال ایران، زمینه های شکل گیری تعزیه را فراهم کرد.این محققان به سابقه اجرای تعزیه در نواحی قفقاز و دیگر سرزمینهای شورویِ سابق تا پیش از سلطنت فتحعلی شاه (۱۲۱۲ـ۱۲۵۰) ــ که هم بخشی از ایران و هم شیعه نشین بودند ــ اشاره کرده اند.به سبب شباهتهای تعزیه و تئاتر، محققان به مقایسه آن‌ها پرداخته اند.
مقایسه تعزیه و نمایش
برخی، تعزیه را با اصول و قواعد نمایش غربی ارزیابی می‌کنند و آن را نمایشی ناقص می‌دانند.در مقابل، بعضی دیگر تعزیه را از نمایش غربی و معیارهای آن مستقل می‌شمارند و ساختار نمایشی آن را فقط از دیدگاه مبانی اعتقادی و روشهای اجرایی خودِ تعزیه می‌سنجند. گوبینو شاید از نخستین کسانی است که تعزیه را با معیارهای نمایش غربی سنجیده و سیر تاریخی آن را همانند روند تاریخی تراژدیهای یونان دانسته است که طی آن همانگونه که در تراژدیهای یونانی نقش همسرایان (گروههای آوازخوان) در برابر اهمیت بازیگران رنگ باخت، در تعزیه نیز نمایش ــ که با نوحه خوانیِ نخستین دهه ماه محرّم پیوند داشت ــ بتدریج از آن گسست و به نمایشی متکی بر شبیه خوانان (بازیگران) تبدیل گردید. برتولت برشت نیز تعزیه را تئاتر محسوب کرده است.شیوه نو برشت، مشهور به شیوه روایی، و کوشش او برای «فاصله گذاری» میان بازیگر و نقش، خواسته یا ناخواسته به شیوه های نمایشی در شرق، بویژه تعزیه، شباهت دارد، اما وی در فاصله گذاری توفیق چندانی نیافت، زیرا فاصله گذاری او با مضامین نمایش غرب که کاملاً بشری است منافات داشت، در حالی که در تعزیه به سبب این‌که میان شخصیتهایی که نقش امامان و اولیا را بازی می‌کردند با تماشاگران فاصله واقعی و کاملاً پذیرفتنی وجود داشته است.
تفاوتهای تعزیه و نمایش
برخی از نشانه های وجود فاصله در تعزیه اینهاست: تعزیه خوانی از روی دستنوشته درهنگام اجرا، رفت وآمد مردم، دخالتهای آشکار تعزیه گردان و دیگر افراد، حضور مردان در نقش زنان، گریه امام خوان برای وضع تأثر برانگیز امام ، گریه شمر و دعای او برای امام و اهل بیت علیهم‌السلام، و حتی تذکر تعمدی و آشکار شبیه خوان به فاصله میان خودش و نقش و صحنه.چنانکه شبیه حضرت عباس می‌گفت: «من نه عباسم نه اینجا کربلا».هدف فاصله گذاری برشت با تعزیه کاملاً متفاوت است: او از بر انگیختن عواطف تماشاگران اجتناب می‌کند تا قوه داوری آنان را بر انگیزد، اما هدف تعزیه آن بوده است که با شور بسیار و بدون شکستن حریم و فاصله واقعی موجود، به نظام اعتقادی شبیه خوان و تماشاگر استحکام بخشد. در نمایشنامه نویسی غربی بر رعایت بی‌طرفی تأکید شده است، اما در تعزیه نویسی بی‌طرفی رعایت نمی‌شده است، چنانکه در عباراتی چون «تعزیه نامه امام حسین علیه‌السلام» یا «نسخه شمر لعین» بی‌طرفی وجود نداشت. از حدود دهه ۱۳۴۰ ش /۱۹۶۰، برخی از کارگردانان مشهور غربی، همچون پیتر بروک، یژی گروتوفسکی، آندره شربان، تدیوش کانتور، از نزدیک با نمایش روحوضی و تعزیه آشنا شدند و در تجربه‌های نمایش نو (نئوتئاتری) خود از آن‌ها بهره گرفتند، اما تلاش آنان نیز، مانند برشت، در شکستن سد میان بازیگر و تماشاگر همچنان ناموفق بوده است .

این برنامه پیش از این از رادیو جوان پخش شده است.

تهیه کننده اینترنتی: منصوره وهابي

دبیر سرویس: علي جعفري فوتمي

سرویس فرهنگ و هنر

منبع : راديو جوان

تهیه کننده برنامه اصلی : اکبر لکلري,

گوینده : اردشير صالح پور,

کلید واژه : تعزيه گردان, سينما و تئاتر, تعزيه,

تصویر تکمیلی برنامه

تصویر تکمیلی برنامه

 

 
مدت:

51':25"

 

51':25" | صدای اصلی برنامه

 

ایمیل شما:

email icon