چالش ‌های صنعت سدسازی  

ایران صدا: بررسی تاثیرات منفی سدسازی در ایران بر منبع طبیعی و آثار تاریخی و باستانی ...
سدسازی فعالیتی بیابان زا به شمار می رود . هر سد دست کم پنج هزار هکتار اراضی جنگلی در بالادست و مخزن تا پایین دست را تخریب و تهدید می کند. هر سد سالانه بخشی از آب تجدیدپذیر کشور را تبخیر می کند و سالانه تا 5 میلیارد متر مکعب یا بیشتر از آب تجدیدپذیر کشور از پشت سدها تبخیر می شود ... / گروه دانش و فناوری  

رده 132 به عنوان جایگاه ایران در زمینه حفاظت از محیط زیست نشان می دهد که کشور عزیز ما از 90 درصد کشورهای جهان در این زمینه عقب تر است و ما از بابت بی توجهی به محیط زیست ، جزء تخریب یافته ترین کشورهای جهان به شمار می رویم . این در حالی است که ایران از معدود کشورهایی است که در قانون اساسی خود حفاظت از محیط زیست را تاکید کرده است . در اصل 48 قانون اساسی رعایت بدون تبعیض بهره برداری از منابع طبیعی تاکید شده است و در اصل 50 حفظ محیط زیست وظیفه عمومی تلقی شده و فعالیت های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع اعلام شده است. همچنین اصل 44 قانون اساسی لزوم تداخل و تعامل بخش های خصوصی و تعاونی در کلیه فعالیت ها را الزامی می سازد . ایران از امضاکنندگان دستور کار 21 گردهمایی سران زمین ریودوژانیرو در 1992 بود و نیز در 1994 ایران پیمان مقابله با بیابان زایی را امضا کرد . رویکرد سازه ای عرضه آب ، ناقض قوانین و تعهدات یاد شده است و سدسازی از عوامل تخریب محیط زیست به شمار می رود که آسیب جبران ناپذیری به آبخیزها ، کوهستان ها ، جنگل ها و رودخانه ها تا سیلاب دشت ها ، دهانه ها ، تالاب ها ، دریاچه ها ، و دریاهای کشور وارد کرده است .
سدسازی فعالیتی بیابان زا به شمار می رود . هر سد دست کم پنج هزار هکتار اراضی جنگلی در بالادست و مخزن تا پایین دست را تخریب و تهدید می کند. هر سد سالانه بخشی از آب تجدید پذیر کشور را تبخیر می کند و سالانه تا 5 میلیارد مترمکعب یا بیشتر از آب تجدید پذیر کشور از پشت سدها تبخیر می شود. سدها تغییر کاربری زیادی در طبیعت ایجاد می کنند. سدها سبب تخریب یا تهدید جدی اکوسیستم های آبی و زیستگاه های وابسته به آن در تالاب ها و دریاچه های کشور شده اند. دشت های پایین دست گاه در اثر ورود آب جدید ، با زهدار شدن و بالا آمدن سفره زیرزمینی روبرو شده اند که در نتیجه توان تولید پیشین خود را از دست داده اند . سیلاب دشتهایی که سفره زیرزمینی آنها با سیلاب تغذیه می شد با احداث یک سد در مسیر سیل ، با کاهش آب در اراضی آبی دیرینه خود روبرو شده اند.
بررسی ها نشان داده اند که فایده های نسبت داده شده به سدها بسیار اغراق آمیز و غیر واقعی بوده اند. شرکت های مشاور و پیمانکار سدساز به رویاپردازی های غیر واقعی دست می زنند . فرایند تصمیم گیری شفاف نیست و در برابر اشتباهات و پیامدهای ناسازگار سدها پاسخگویی وجود ندارد . داده های مربوط به سدها از دسترس عموم بیرون است . دانش بومی این سرزمین با 6 هزار سال پیشینه تمدن و خدمت درخشان به دانش بشر به ویژه در زمینه دسترسی و بهره برداری درست و پایدار از منابع آب مانند قنات ها، آب بندان ها، مخزن های زیرزمینی و ... در رویکرد مدیریت بخش آب با سدسازی نادیده گرفته می شود و نباید آسیب‌ سدها به میراث فرهنگی و تاریخی و اهمیت آن در هویت و وحدت ملی را از نظر دور داشت . کسانی که در پایین دست حق ماهیگیری و معیشتشان از رودخانه ضایع می شود و نیز کسانی که خانه زادگاه و معیشت خود در سایه ساخت یک مخزن را از دست می دهند ، حقوق حقه شان نادیده گرفته می شود. مطالعات مدیریت جامع منابع و مصارف در آبخیزها انجام نشده است.
راندمان کاربرد هر متر مکعب آب در کشور کمتر از 4/0 یا 40درصد است . آیا بهتر نیست که به جای ساخت سدها ، به کمک رویکردهای بسیار کم هزینه تر و مدیریت تقاضا از جمله کاهش هدررفت ، رقم فوق را دست کم به 1 برسانیم که به معنی 5/2 برابر شدن حجم آب در دسترس کشور خواهد بود؟
راهکارهای بدون سدسازی تأمین آب و نیرو گذشته از تطابق کامل با مفاد اصول 48 و 50 قانون اساسی و تعهدات بین المللی کشور با شیوه‌ نامه‌های توسعه‌ پایدار و تخصیص موثر نیز هم ‌خوانی بیشتری دارند . بخش خصوصی به خوبی می‌ تواند در این رویکرد به همکاری بپردازد . این راهکارها از ساخت هر سدی کم‌هزینه‌ ترند و دانش بومی درخشان آزموده شده در این سرزمین را نیز به کار می گیرد.
اثرات منفی سدها بر محیط زیست فیزیکی ، بیولوژیکی و اجتماعی آن ‌قدر زیاد است که بسیاری از کشورهای توسعه ‌یافته از دههی 70 به این‌ سو دیگر نه تنها سدی نمی ‌سازند که به جمع کردن و برچیدن سدهای خود به قیمت ‌های بسیار گزاف پرداخته اند تا اثرات منفی آنها بر محیط را بزدایند و رودخانه‌ها را احیا کنند ؟ بانک‌ جهانی در پنجاهمین سالگرد تأسیس خود اعلام کرد : 80 درصد سدهایی که نسخه‌ ساختش توسط این سازمان در طی 50 سال گذشته در جهان و به ‌ویژه کشورهای در حال توسعه پیچیده شده ، نباید ساخته می‌ شدند ، زیرا ضررهای زیست‌ محیطی آنها بیش از منافع آن بوده‌ اند !
گفتگو با مهدی نورعلیشاهی ، کارشناس گردشگری و میراث فرهنگی را بشنوید...