هامون خشک شد... 

ایران صدا: دریاچه های هامون که آخرین نفس ‌های خود را می‌ کشیدند، به ‌طور کامل خشک شدند. این مسئله نه ‌تنها باعث به ‌وجود آمدن طوفان‌ های شدید در منطقه شده، بلکه به سلامت و اقتصاد مردم زابل نیز ضربه زده است.../گروه دانش و فناوری 

این اتفاق از اوایل سال‌ جاری حدس ‌پذیر بود، ولی هنوز مردم و مسئولان محیط زیست امیدوار بودند تا بارش باران در کوه‌ های هندوکش، باعث شود تا آورد این آب به هامون سرازیر شود؛ اما امیدها محقق نشد و هامون از دست رفت.
بخشی از این اتفاق نتیجه خشکسالی و بخش دیگر بــه واسطه سوء مدیریت دستگاهها است . مرکز نظارت محیط زیست جهانی، میزان تالابهای جهان را 570 میلیون هکتار برآورد کرده است که یک میلیون و 481 هزار و 147 هکتار از آن در ایران قرار دارد. در واقع در کشور ما 84 تالاب مهم بین المللی شناسایی شده که از میان آنها تاکنون 22 عنوان تالاب به ثبت رسیده است. با این وجود تاکنون آن طور که باید و شاید نتوانسته‌ ایم در حفظ این تالابها موفق باشیم. هامون یکی از تالابهایی است که سالها بی ‌توجهی به اهمیت آن منتهی به نابودی آن شده است. این تالاب که در سال 1342 بـرای اولین بار به علت خشکسالی از بین رفت، باعث کوچ مردم زابل به شهرهای اطراف شد؛ چرا که زندگی در اطراف تالاب غیرممکن شده بود. تالاب هامون در سال 1379 نیز دچار خشکسالی شد، اما این بار دولت برای این که بار دیگر تغییری در بافت انسانی منطقه رخ ندهد، بودجه فراوانی برای این کار در نظر گرفت و باعث زنده شدن دوباره آن شد.
در هامون صابوری و هیرمند، حتی یک قطره آب هم باقی نمانده است. در هامون ‌پوزک هم تنها مقداری آب باقی مانده که آن‌ هم تا مدتی دیگر از بین می رود. بـه ‌دلـیـل خـشـک شـدن هـامـون‌ هـا، توفان‌ های شدیدی در منطقه به وجود آمده است. به ‌طوری که از ابتدای ورود به منطقه تا لحظه خروج از آن، مردم درگیر این توفان‌ های شدید هستند.‌
خشک شدن هامون معضلات اجتماعی برای مردم زابل به ‌وجود آورده و اقتصاد ‌آنها کاملا تحت تاثیر این موضوع قرار گرفته و شغل آن ‌ها را به‌خطر انداخته است. برخی از مردم منطقه به ‌دلیل خشک شدن این دریاچه به شغل ‌های کاذب رو آورده ‌اند. مردم منطقه دچار انواع بیماری‌ های تنفسی و چشمی شده ‌اند. از سوی دیگر آب شرب مردم منطقه نیز تحت تاثیر قرار گرفته است.‌
خشکسالی‌ های پی ‌در پی باعث ‌شد تا مجموعه تالابهای هامون که تا سالهای گذشته با حجمی بالغ بر 8 میلیارد مترمکعب، عامل اصلی حیات ‌در منطقه سیستان شناخته می‌ شد، خشک شود. سال گذشته با افزایش نسبی بارندگی، کمتر از نیمی از ‌حجم این دریاچه مجددا پرآب شد، اما متاسفانه این شرایط در سال‌ جاری پایدار نماند.
تالاب هامون از لحاظ اقتصادی برای ساکنان سیستان اهمیت فراوانی دارد و از نظر ‌زیست محیطی نیز منبعی عظیم و مهم به شمار می‌ رود. منطقه حفاظت شده هامون، به علت قرار گرفتن ‌در مرکز مـنـاطـق کـویـری و نـیـمـه‌ کـویری کشورهای ایران و افغانستان، در حقیقت تنها مأمن زیست پرندگان ‌مهاجر در شرق کشورمان محسوب می‌ شود.‌ گفتنی است، وسعت کل هامون‌ در زمان پرآبی 5660 کیلومتر مربع است که از این مقدار 3820 کیلومتر مربع متعلق به ‌ایران است. با این اوصاف، دریاچه هامون وابسته به رودخانه هیرمند است و این وابستگی باعث شده تا ‌هرگونه نوسانات در میزان آب آن، مشکلاتی را برای کل سیستم به وجود آورد. قطع جریان آب هیرمند به مرز ایران، کمبود باران و در نهایت خشک شدن بخش‌ هایی از هامون، باعث کاهش ‌مهاجرت پرندگان به این دریاچه شده است . در حال حاضر نجات هامون‌ ها تنها بستگی به یک بارندگی سیا آسا در حوزه آبخیز آن یعنی کشور افغانستان و ارتفاعات هندوکش دارد.
در دشت سیستان یک سری فرو رفتگی ها و چاله‌ های طبیعی وجود دارد که در ماههای مختلف به دریاچه و تالاب و نیزار تبدیل و به سه قسمت تقسیم می‌ شود که هامون نامیده می‌ شود. هامون، از مهمترین تالابهای جهان به شمار می ‌روند که در منطقه کویری و بیابانی شرق کشورمان، در استان سیستان و بلوچستان، واقع شده است. این منطقه دشت هامون و دریاچه یا تالاب هامون و رودخانه هیرمند را شامل می ‌شود. این تالاب از سه بخش « پوزک » در شمال‌ شرقی و « صابوری » در شمال غربی و هامون « هیرمند » در مغرب و جنوب‌ غربی سیستان تشکیل شده است. البته، مساحت هر یک از هامونها به آب ورودی رود مرزی هیرمند و رودخانه‌ های فصلی دیگر ( که وارد تالاب می ‌شوند ) بستگی دارد و افزایش هم می‌ یابد.
رودخانه هیرمند شریان اصلی ورود به هامون و همچنین رودخانه‌ های خاشرود، فراه، هاروت رود، شوررود، حسین ‌آباد و نهبندان به هامون می ‌ریزند.
تاکنون حدود 240 گونه جانوری که بیش از 183 گونه آن پرنده هستند در تالابهای هامون شناسایی شده است. همچنین پوشش گیاهی دریاچه شامل 55 گونه است که 21 گونه آن گیاه آبزی در قالب 10 خانواده می ‌باشد. از میان گونه های گیاهی آن می توان به اویارسلام، مرغ، بارهنگ آبی، علف بوریا، لویی، نی، هزارنی و جگن اشاره کرد. گونه‌ های شورپسندی نظیر گز، تاغ، اسکنبیل، خارشتر، گون، شور، قلیا و اشنان نیز در اطراف دریاچه می ‌رویند.
239 گونه جانوری هم از جمله پلیکان، فلامینگو، غاز، قوی گنگ، باکلان، کفچه نوک، ‌اردک تاجدار، آنقوت، هوبره، کبک، تیهو، عقاب، شاهی، سنقر، شاهین، دال، جغد، پرستوی دریایی، عقاب دریایی دم سفید، عقاب تالابی، سارگپه، مار چلیپر، افعی پلنگی، افعی شاخدار ایرانی، مار جعفری،‌ بزمجه، آگاما، ماهی گرگک، کپور ماهی، آمور سفید و سیاه ماهی در منطقه شناسایی شده ‌اند.
به دلیل ویژگی‌ های خاص دریاچه ‌های هامون صابری و هیرمند، این مجموعه به همراه اراضی اطراف آن در سال 1346 حفاظت شده اعلام گشت و بخش آبی این منطقه نیز در سال 1354 به عنوان تالاب بین ‌المللی شناخته شد.
این ناحیه جلگه‌ ای استان سیستان و بلوچستان با داشتن دامنه ارتفاعی 450 تا 550 متر، دمای متوسط سالیانه 22 درجه سانتیگراد و میانگین بارندگی 50 میلیمتر، اقلیم فراخشک گرم به شمار می رود.
هامونها با عمق متوسط 5 متر دارای آب شیرین و لب شور بوده و اصلی ترین منبع تغذیه آن‌ ها رودخانه هیرمند است که از کوه‌ های کشور افغاستان سرچشمه می‌ گیرد و جلوگیری از ورود آب این رودخانه در دوره‌های خشکسالی، موجب تغییرات اکولوژیکی شدیدی در منطقه شده است.
با قطع جریان آب هیرمند به ایران و کمبود باران و در نهایت، خشکیدن بخشهایی از هامون، مهاجرت پرندگان از چندی پیش به این دریاچه کاهش یافته بود اما اکنون که هامون خشک شده، بادهای شدید و معروف 120 روزه که از سمت شمال می ‌وزند و توفان شن به پا می کنند، با سرعت و قدرتی بی سابقه وزیدن گرفته است. در این شرایط، حیات همه اکوسیستم و چرخه زیستی آن اعم از حیوانی و گیاهی بطور جدی به خطر افتاده و به نظر می رسد موجودات این منطقه نیز فرجامی جز سرنوشت خود هامون ندارند ...
دکتر کردوانی، کارشناس محیط زیست، کویر شناس و استاد دانشگاه، این واقعه را روایت می کند ...