پوسیدگی دندان چگونه ایجاد می شود ؟ 

ایران صدا: پوسیدگی دندان بیماری عفونی قابل انتقالی است که با فعالیت میکروب ها در سطح دندان آغاز می شود و در ساختمان آن پیشرفت می کند. برای ایجاد پوسیدگی، مواد قندی هم باید در دسترس باشند تا عامل خراب کننده ساختمان معدنی یعنی اسید تولید گردد. بله شاید عجیب باشد و با تصورات قبلی خیلی ها جور در نیاید ولی پوسیدگی دندان یک بیماری میکروبی و باکتریایی است... / گروه دانش و فناوری 

پوسیدگی دندان تخریب بافت های سخت دندان است وقتی یک بیماری در اثر فعالیت میکروب ها ایجاد شود آن را بیماری عفونی می نامند و اگر بیماری بتواند از محلی به محل دیگرانتقال یابد آن را قابل انتقال گویند. پس پوسیدگی می تواند از یک دندان به سایر دندان ها سرایت کند.

نشانه های پوسیدگی:
وقتی دندانی دچار پوسیدگی می شود ممکن است یک یا چند مورد از علامت های زیر را داشته باشد:
1- تغییر رنگ مینای دندان. در محل پوسیدگی مینا قهوه ای یا سیاه رنگ می شود.
2- سوراخ شدن دندان در محل پوسیدگی.
3- حساس بودن با درد گرفتن دندان در موقع خوردن غذاهای سرد، گرم، ترش و شیرین.
4- حساس بودن یا درد گرفتن دندان وقتی که دندان ها را روی هم فشار می دهیم.
5- بوی بد دهان.
6- گیرکردن مواد غذایی بین دندان ها و پاره شدن نخ دندان

علل پوسیدگی:
علل مختلفی برای ایجاد پیشگیری مطرح شده است اما به طور کلی چهار عامل کلی میکروب ها، مواد قندی ، مقاومت شخصی و دندان و زمان در ایجاد پوسیدگی دندان نقش دارند.

میکروب های ایجاد کننده پوسیدگی:
در دهان هر فرد به طور طبیعی انواع و اقسام میکروب ها وجود دارد ولی همه میکروب های موجود در دهان، پوسیدگی را به وجود نمی آورند. وقتی مدتی دندان تمیز نمی شود میکروب ها روی دندان لایه ای به نام پلاک میکروبی را تشکیل می دهند.
پلاک میکروبی لایه نرم و غلیظی است که از مقدار زیادی باکتری های مختلف و سلول های موجود در دهان تشکیل می شوند و چنان بر سطح دندان می چسبد که به آسانی با آب شسته نمی شود.
هر چه زمان بیشتر می گذرد، انواع مختلفی از میکروب ها وارد پلاک میکروبی می شوند و بیماری زایی آن را بیشتر می کنند.
ذکر این نکته لازم است که پلاک میکروبی قابل دیدن نیست و بی رنگ است برای از بین بردن پلاک میکروبی باید با دقت و حوصله دندان را مسواک کرد.

مواد قندی:
تقریبا همه مردم می دانند که مواد قندی دندان ها را خراب می کند. میکروب های موجود در پلاک میکروبی از قند موجود در غذاها استفاده کرده و آن را به اسید تبدیل می کند این اسید مینای دندان را حل کرده و پوسیدگی آغاز می شود . مصرف مواد قندی برای سلامت دندان ها ضرر دارد هر چه این مواد بیشتر مصرف شوند تعداد دفعات مصرف آن ها زیادتر شود، چسبنده تر باشند و از نوع قند ساکاروز باشند، پوسیدگی بیشتر ایجاد می کنند گرچه نمی توان مواد قندی را به طور کلی از غذای روزانه حذف کرد اما می توان با استفاده از راه های گوناگون اثر زیان آور آن را کاهش داد.

زمان و سرعت ایجاد پوسیدگی:
پوسیدگی دندان در یک لحظه و یک روز انجام نمی شود، بلکه مدت زمانی لازم است تا مینا حل شده و بافت نرم مینا از بین برود. تحقیقات نشان داده است که بعد از خوردن غذا و رسیدن مواد قندی به میکروب های پلاک 2 تا 5 دقیقه طول می کشد تا اسید ایجاد شود در طی مدت 10 دقیقه میزان اسید به حداکثر مقدار خود می رسد سپس 20 تا 60 دقیقه در همان حال باقی می ماند و بعد از آن به تدریج به حال عادی بر می گردد. با هر بار خوردن، محیط پلاک میکروبی، اسیدی می شود و تا این محیط اسیدی به حالت عادی برگردد، با خوردن مجدد محیط دهان دوباره اسیدی می گردد. به این ترتیب دندان ها دچار پوسیدگی می شود.
اگر کودکی 9 مرتبه در روز آشامیدنی شیرین مصرف کند پس از مدتی لکه هایی روی دندان هایش پیدا می شود که نشانه شروع پوسیدگی است.

مقاومت شخص و دندان:
مجموعه ای از عوامل دفاعی در دهان هر شخص وجود دارد که در برابر ایجاد پوسیدگی مقاومت می کند. وضعیت بزاق دهان و سلول های موجود در آن، شکل و فرم دندان، طرز قرار گیری دندان ها، جنس و نظایر این ها تا حدودی در میزان پوسیدگی تاثیر دارند، علاوه بر این برخی از مردم در برابر عوامل مخرب مقاومت بیشتری نشان می دهند.
مقاومت شخص ممکن است ارثی، مادرزادی یا اکتسابی باشد.
همچنین مقاومت ممکن است همیشگی یا موقتی باشد. با این وجود از نظر محققین دو عامل اصلی یعنی میکروب ها و مواد قندی مهمترین عوامل ایجاد کننده پوسیدگی است البته راه هایی برای مقاوم کردن ساختمان دندان وجود دارد یکی از این راه ها رساندن فلوراید به دندان ها است. فلوراید مقاومت دندان در برابر پوسیدگی را افزایش می دهد.
مواد غذایی مختلف براساس مقدار قند و قدرت چسبندگی خود به دندان‌ ها اثر متفاوتی بر پوسیدگی دندان دارند. خوردن مکرر و مصرف غذاهایی که به دندان‌ ها می ‌چسبند، شرایط مناسبی در اختیار باکتری ‌های پوسیدگی ‌زا قرار می ‌دهد تا در دندان حفره تشکیل شود. مشخص شده مصرف زیاد نوشابه‌ های غیر الکلی تأثیر زیادی در افزایش پوسیدگی دندان‌ها دارد:
1- مصرف شکر سبب افزایش پوسیدگی دندان ‌ها می ‌شود.
2- پوسیدگی دندان‌ ها با توجه به ویژگی‌ های اشخاص متفاوت است.
3- پیشرفت پوسیدگی بعد از قطع مصرف شکر کاهش می یابد.
4- پوسیدگی حتی بدون مصرف شکر نیز انجام می ‌شود.
5- تعداد وعده ‌های غذایی نیز در ایجاد پوسیدگی دندان اهمیت دارد، اخیراً مشخص شده که فاصله زمانی بین وعده ‌های غذایی نیز در ایجاد پوسیدگی دندان اهمیت دارد. غذایی که در حدود 10 درصد از آن از شکر تشکیل شده باشد، بیشتر از غذای بدون شکر پوسیدگی ایجاد می‌ کند، اما افزایش میزان شکر در غذا سبب افزایش پوسیدگی نمی ‌شود. ترکیب قسمت غیرکربوهیدراتی غذا نیز نقش مهمی در تعیین پوسیدگی دارد. به عنوان مثال 5 درصد شکر همراه با 70 درصد نشاسته پوسیدگی زیادی ایجاد می‌ کند. اما درصد شکر در غذا‌های پرچرب برای ایجاد همان میزان پوسیدگی باید پنج برابر شود.
در واقع از خانواده شیرینی‌ ها، شکلات ‌ها کمترین پوسیدگی را ایجاد می‌ کند زیرا میزان شکر در شکلات از کارامل و تافی کمتر و چربی آن بیشتر است. جالب اینکه خود کاکائو نه تنها موجب تشدید روند تخریب دندان نمی ‌شود، بلکه می‌ تواند از بروز پوسیدگی دندان جلوگیری کند. اثر این ماده در جلوگیری از پوسیدگی دندان به قدری بارز است که عده‌ای معتقدند روزی شکلات به خمیر دندان و دهان شویه‌ها افزوده خواهد شد.
قسمت‌ هایی از دانه کاکائو مانع از رشد باکتری استرپتوکوک مولد پلاک دندان و بروز پوسیدگی دندان می‌ شود، آنها کشف کردند که پوسته خارجی دانه کاکائو یک اثر ضدباکتری در دهان دارد و علیه تشکیل پلاک و دیگر موارد آسیب رسان مبارزه می ‌کند. شکلات و کاکائو نسبت به دیگر شیرینی‌ ها آسیب کمتری به دندان می‌ رسانند زیرا مواد ضدباکتری در کاکائو جبران قند بالای آن را می ‌کند. اما به خاطر داشته باشید حتی اگر کاکائو به کاهش پوسیدگی دندان کمک کند، حاوی مواد قندی نیز است بنابراین فراموش نکنیم که شکلات و کاکائو غذا نیست و نباید آن را به طور مداوم مصرف کرد. از دیگر راه‌های پیشگیری از پوسیدگی استفاده از سایر قندها به جای قند و شکر است؛ موادی که شیرین کنندگی قند را دارا هستند اما تأثیری بر مینای دندان و ایجاد پوسیدگی ندارند . همانطور که در فرضیه پوسیدگی عنوان شد اسیدی که توسط پلاک ایجاد می ‌شود، عامل پوسیدگی دندان است . قهوه و چای شیرین شده سبب ایجاد حالت اسیدی شدید می ‌شوند، اما بادام زمینی حالت اسیدی را کاهش می ‌دهد ، شیر گاو حاوی قند لاکتوز است. شیر و شیرمخلوط با چای (بدون شکر) حالت اسیدی ضعیفی به وجود می آورند ، اما خاصیت اسیدی ترکیب شیر با شکلات از شکلات تنها بیشتر است. شیر حاوی مواد مغذی بی شماری بوده و در کل به عنوان ماده ایجاد کننده پوسیدگی در نظر گرفته نمی ‌شود. مصرف پنیر بعد از غذای شیرین شده نیز از اسیدی شدن پلاک باکتری توسط غذای شیرین جلوگیری می کند...

گفتگو با دکتر اجلالی، دندانپزشک و متخصص بیماریهای عفونی را بشنوید...