چه بر سر محوطه باستانی شوش ‌آورده ایم ...؟ 

ایران صدا : مجموعه باستانی و تاریخی شوش در استان خوزستان از نظر تداوم تاریخی، یک محوطه کم ‌نظیر در دنیا محسوب می ‌شود. اما اکنون محوطه‌ باستانی شوش با وجود این‌ که در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده و در قالب پروژه ‌های بزرگ ملی تعریف شده، وضعیت مناسبی ندارد . ساخت هتل، وجود انبوه زباله‌، درصد بالای تخریب آثار و وضع نابسامان کاخهای آپادانا و شائور گواهی بر این ادعا هستند.../ گروه دانش و فناوری  

هر از چندی خبری درباره‌ یکی از آثار یا وضعیت محوطه‌ شوش منتشر می‌ شود. از تغییر کاربری قلعه شوش به مکانی اقامتی تا هتل‌ سازی، برهم خوردن حریم منظری کاخ آپادانا و پوشاندن پایه‌ ستون‌ های این کاخ برای جلوگیری از تخریب بیشتر. در این راستا، خبرنگار بخش گردشگری گروه دانش و فناوری با یکی از باستان‌ شناسان که مدتی در این محوطه فعال بوده است، گفت ‌و گو کرد تا به ‌شکل اجمالی وضعیت کنونی محوطه‌ باستانی شوش شرح داده شود.

هتل‌ سازی روی محوطه‌ ای باستانی:
مهدی نورعلیشاهی، با اشاره به‌ این‌ که محوطه‌ شوش با محوطه ‌ای مانند پارتنون در یونان هم ‌تراز است ( که در تاریخ و فرهنگ یونان بسیار اهمیت دارد ) توضیح داد: اواخر سال گذشته، رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، هتلی را در شوش کلنگ‌ زد که درون مجموعه‌ و در حریمی که به ‌تازگی تعیین شده است، قرار دارد. برای ساخت این هتل، خاک برداری به ‌اندازه 100 متر در 100 متر و با عمق حدود چهار متر انجام شد؛ اما در دیواره‌ این خاک ‌برداری، لایه ‌های معماری و تدفین باستانی کاملاً آشکار بودند. هم‌ چنین علاوه بر کشف خمره‌های اژدری متعلق به دوره‌ اشکانی ـ ساسانی در پی این هتل، در نزدیکی آن، چند کوره و محوطه‌ آغاز دوره‌ اسلامی قرار دارند که دیدن آن‌ ها کار دشواری نیست. با وجود این، رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خوزستان مجوز ساخت هتل را در مجموعه‌ باستانی شوش صادر کرده است.
وی ادامه داد: مراسم کلنگ ‌زنی این هتل با حضور رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، رحیم‌ مشایی و شماری از مسئولان استانی انجام شد و طبعا هیچ‌ یک از آن ‌ها از این‌ که این هتل در عرصه تاریخی مجموعه‌ باستانی شوش قرار است ساخته شود، مطلع نبودند و مسؤولیت آن بر عهده‌ رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان خوزستان است.
این باستان‌ شناس بیان کرد: در جبهه‌ غربی کاخ آپادانای شوش و در 30 متری این آثار و عرصه مسلم اثر، مجوز ساخت هتل دیگری به بخش خصوصی داده شده است. از آنجا که این هتل‌ها مسلماً بیش چند طبقه خواهند داشت و به ایجاد تأسیسات جانبی نیز نیاز خواهد بود، اگر بخواهیم شوش را به ثبت جهانی برسانیم، از لحاظ منظری، مشکلات عدیده‌ ای به ‌وجود خواهد آمد.

کاخ شائور محل تجمع معتادان:
کاخ شائور در شوش که احتمالاً به اردشیر دوم هخامنشی تعلق دارد، اثری منحصر به ‌فرد است که در کاوش‌ های هیأت فرانسوی بیرون آمده است. پس از آن، برای حفاظت بیشتر، دور تا دور آن حصاری کشیده شد و تا مدتی این مجموعه قابل بازدید بود؛ اما اکنون قریب یک دهه است که دروازه‌ ورودی آن گشوده نشده و بخشی از حصار پشتی آن برای عبور مرور شکسته و محل تجمع معتادان شده است.
وی توضیح داد: بدنه‌ معماری این کاخ از خشت‌ و آجر، پایه‌ ستون‌ ها از سنگ و کف آن هم آجری است که اکنون معماری آن به‌ دلیل عدم حفاظت تا حد زیادی نابود شده و با مقایسه‌ تصاویر انتشار یافته توسط فرانسوی‌ ها در هنگام کاوش با وضع کنونی، این امر به‌ خوبی نمایان است.
او اظهار داشت: کاهگل‌ هایی که پس از بیرون آورده شدن کاخ، روی دیوارهای آن کشیده شده بودند، به ‌دلیل تجدید ‌نشدن از بین رفته ‌اند. هم ‌چنین رویش پی‌ در پی گیاهان خودرو آسیب‌ هایی جدی را به آجرهای کف کاخ وارد کرده است و بیشتر آن‌ ها از هم گسسته و خرد شده‌ اند. در برخی از روزها، به‌ ویژه ایام تعطیل، درون مجموعه و در کنار پایه‌ ستون‌ ها توسط افراد آتش روشن می ‌شود که سبب وارد شدن صدمه‌های زیادی شده است.
نورعلیشاهی ادامه داد: مجموعه‌ این عوامل سبب شده‌ اند که وضعیت کاخ شائور رقت‌بار به ‌نظر آید. یعنی مجموعه ‌ای با ارزش‌ های بالای تاریخی و فرهنگی و در مرکز شهر شوش ، به‌ دلیل نبود مدیریت مناسب به محلی مفسده ‌خیز و جای جمع شدن معتادان تبدیل شده است. در حالی ‌که به‌سادگی و با صرف بودجه ‌ای اندک نه ‌تنها از آن می‌ توان حفاظت کرد، بلکه به‌ عنوان مکانی فرهنگی از آن می ‌توان بهره برد و خیل گردشگران را به ‌سوی آن جذب کرد.
وی با بیان این ‌که وضعیت کاخ آپادانا نیز به همین ترتیب است، گفت: به‌ طور مثال، میله‌هایی را قرار داده‌ اند تا با کشیدن نخ، مسیر بازدید‌کنندگان مشخص شود؛ اما این میله‌ها نخ ندارند. تابلوهایی را نصب کرده‌ اند که به بازدیدکنندگان می ‌گویند، روی دیوارها راه نروید، اما آنچنان زنگار بسته‌ اند که کسی رغبت نمی‌ کند، به آن‌ها نگاه کند. کتیبه‌های پایه ‌ستون‌ های این کاخ نیز پس از ضربه‌هایی که به آن‌ ها وارد شدند، برای جلوگیری از آسیب بیشتر با کاهگل پوشانده شدند. علاوه بر این، محوطه ‌ای در کنار کاخ آپادانا قرار دارد که به اجرای تعزیه اختصاص داده شد و برای این کار، چهارپایانی مانند اسب و شتر و ماشین روی محوطه آورده می‌ شوند. در صورتی که شهرداری وظیفه دارد، مکانی را برای اجرای چنین برنامه‌ هایی آماده کند، نه این ‌که اثری این ‌گونه تخریب شود. همه‌ی این اتفاق‌ ها در کاخ آپادانا در حالی رخ می‌ دهند که برای مثال، یک اثر هم‌دوره با آن مانند پارتنون در یونان چنین وضعیتی ندارد.

رودخانه‌ شائور:
این باستان‌ شناس در ادامه اظهار کرد: کم ‌تر شهری است که رودخانه ‌ای از میان آن عبور کند. اصفهان از شهرهایی است که از چنین نعمتی برخوردار است و از این مزیت به ‌خوبی استفاده کرده، ولی رودخانه‌ شائور وضعیت برعکسی را در شوش دارد. امروزه، این رود بسیار کثیف، بد منظره و بدبو است، به‌ طوری که مردم زباله‌ های خود را در آن می ‌ریزند و هیچ اهمیتی به این رودخانه داده نمی ‌شود. این رودخانه علاوه بر این‌ که یک عنصر طبیعی ارزشمند محسوب می ‌شود، با تاریخ شوش هم عجین است. چنان‌که در دوره‌ی هخامنشی کاربرد داشته است و از آن به‌عنوان خندقی به دور شهر سود می ‌بردند. بنابراین رود شائور فقط یک رودخانه طبیعی نیست، بلکه در دیدی جامع ، جزیی از منظر تاریخی، فرهنگی و طبیعی شوش محسوب می ‌شود که باید مورد توجه قرار گیرد.

قلعه‌ شوش و گمانه ‌زنی در طبقه سوم آن!
نورعلیشاهی با بیان این ‌که در 20 ـ 30 سال گذشته ، شوش بسیار آسیب دیده است و در زمان جنگ تحمیلی، متجاوزان عراقی تا ایوان کرخه هم پیش آمدند، گفت: در آن سال ‌ها، باستان‌ شناسی در اولویت برنامه‌های کشور نبود. از سال 1373 به پیشنهاد مرحوم شیرازی، سازمان میراث فرهنگی تصمیم به مرمت قلعه گرفت و مهدی رهبر اقدام به این امر کرد. در پی آن، نخستین همایش باستان ‌شناسی ایران پس از انقلاب اسلامی در سال 1373 در قلعه شوش برگزار شد و این قلعه به‌ طور رسمی از فرانسوی‌ ها تحویل گرفته شد. از همان زمان نیز کاوش‌ های باستان ‌شناسان ایرانی به سرپرستی میرعابدین کابلی آغاز شدند و به‌مدت 11 فصل تا سال 1385 ادامه داشتند. البته اکنون به ‌دلیل فراهم نبودن زمینه‌ لازم متوقف مانده ‌اند.
وی ادامه داد: اسفند ماه سال گذشته، در طبقه‌ سوم قلعه به بهانه این‌ که ببینند استحکام سقف چقدر است، گمانه‌ زنی‌ هایی کردند که چون در آن زمان از سوی پژوهشکده باستان ‌شناسی مجوزی صادر نشده بود، مسئولیت آن ‌را هم کسی بر عهده نگرفته است. این گمانه ‌زنی در محدوده ‌ای تقریبا سه در سه متر به عمق متغیر 20 سانتی‌ متر تا یک متر بود . این در حالی است که چون قلعه روی تپه‌ باستانی آکروپل ساخته شده است، خود یک مجموعه باستانی محسوب می‌ شود و انجام هر نوع گمانه‌ زنی باید با حضور باستان‌ شناسان باشد.
او اضافه کرد: فعالیت‌ هایی نیز با عنوان مرمت و استحکام ‌بخشی این قلعه انجام شده که بسیار محل اشکال ‌اند. بی‌ شک ، قلعه شوش نیازمند مرمت است ، اما تدوین یک برنامه‌ جامع مرمتی با بزک کردن بنا تفاوت ‌های بنیادی دارد. علاوه بر این‌ که به دلایلی غیر قابل توجیه ، بودجه کلانی به این امر اختصاص یافته است و کل این برنامه نیز کارشناسانه نیست. شرکتی که مسؤول و مجری اجرای این طرح بود، بدون نظارت باستان ‌شناسان اقدام به خارج کردن آجرهای کتیبه ‌دار و مصالح باستانی به‌ کار رفته در قلعه کرده و در بسیاری موارد آسیب‌ هایی را به بخش‌ هایی از بنا وارد آورده است.

ساخت‌ و ساز و بلند مرتبه ‌سازی:
نورعلیشاهی بیان کرد: بزرگی محوطه شوش از جهت ‌هایی مشکل ‌ساز بوده و ساخت ‌و ساز شهری در آن گسترش پیدا کرده که این خود به معضلی تبدیل شده است و از آنجا که در سال‌ های گذشته به این مسأله توجه نشده، اکنون به ‌طور جدی‌ تری رخ نشان داده است.
وی با اشاره به کمبود نیروی نگهبان و یگان محافظ در محوطه شوش، اظهار داشت: در گرداگرد آنچه اکنون به‌ عنوان تپه‌های شوش شناخته می ‌شود ، خانه‌ سازی انجام می‌ شود و جسم تپه‌ تاریخی ذره‌ذره کنده و تسطیح می ‌شود.
او افزود: این در حالی است که سازمان میراث فرهنگی می‌ بایست با اختصاص بودجه، به ‌تدریج به خرید و آزادسازی ساخت‌ و سازهای اطراف تپه‌های شوش بپردازد. کاری که پیش‌ تر با موفقیت در محوطه ‌هایی مانند هگمتانه و کنگاور یا بم انجام شد و جزو فعالیت‌ های بسیار مثبت سازمان میراث فرهنگی محسوب می ‌شود. این کار اگر امروز انجام شود، طبعا آسان ‌تر از آینده خواهد بود. هم‌ چنین در ساخت ‌و سازهای داخل شهر هم اکنون برای هر خانه ‌ای، زیرزمین ساخته می ‌شود و زیرزمین‌ های حفر شده بیشتر به آثار فرهنگی برخورد می ‌کنند و ضروری است که شهرداری، فرمانداری و نهادهای مسؤول در این مورد و درباره‌ بلند مرتبه ‌سازی ‌های بی‌ رویه که منظر فرهنگی این شهر تاریخی را مخدوش کرده‌ اند و بدون تردید برای ثبت جهانی شوش مشکل‌ آفرین خواهند شد، تدابیری بیندیشند.
یکی‌ از این ساخت ‌و سازها به ساختمان آموزش و پرورش مربوط است که در حریم منظری کاخ آپادانا قرار دارد. البته به گفته‌ فرمانداری شوش، درباره تعرض اداره‌ آموزش و پرورش این شهرستان به حریم منظری کاخ آپادانا، مکاتبه‌ ای با این اداره نشده است. هم‌ چنین رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خوزستان نیز گفته بود: اداره‌ میراث فرهنگی شوش اخطارهای لازم را درباره‌ی احداث ساختمان آموزش و پرورش مقابل کاخ آپادانا داده است و فکر نمی ‌کنم، با توجه به ارتفاعی که کاخ آپادانا و ساختمان آموزش و پرورش دارند، خیلی بر یکدیگر تأثیرگذار باشند؛ اما اگر این ساختمان تعرض به کاخ آپادانا وارد کند، موضوع را پی ‌گیری می‌ کنیم.

مدیریت :
پایگاه میراث فرهنگی شوش در طول یک دهه‌ گذشته، مدیران مختلفی داشته است که برخی از آن‌ ها چند ماه پس از انتصاب، با دیدن شرایط، استعفا داده ‌اند و شاید لازم است، درباره این موضوع تحقیق شود که چرا شوش چنین وضعی داشته است.
در این میان، اتفاق‌ هایی از سال‌ های گذشته در سطح میراث فرهنگی استان خوزستان افتاده ‌اند که بر نبود مدیریت پایدار و بلندمدت تأکید دارند، مانند انتقال مکان اداره میراث فرهنگی خوزستان از اهواز به شوش، آن هم در قلعه شوش ، قلعه ‌ای که یک‌صد سال از عمر آن می‌ گذرد و روی محوطه‌ ای باستانی قرار دارد. در آن زمان، با وجود مخالفت‌ های مدیر وقت پایگاه شوش مهدی رهبر این اقدام صورت گرفت و آسیب‌ هایی را متوجه قلعه کرد و پس از مدتی، دوباره این اداره به اهواز منتقل شد. متأسفانه هنوز هم رد و نشان سیاست‌های گذشته در مدیریت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خوزستان دیده می ‌شود که نمونه‌ ای از آن، صدور غیر کارشناسانه مجوز ساخت هتل‌ های شرح داده ‌شده است.
وی اضافه کرد : با این وصف، با توجه به اقدامات و توجه‌ هایی که به ‌تازگی از سوی مدیریت پایگاه‌های پژوهشی میراث فرهنگی و گردشگری سازمان نسبت به شوش شده ، مدیریت جدیدی منصوب شده که امید است با اتخاذ تدابیر لازم ، زمینه‌ سامان ‌ده ی، احیا و آغاز دوباره‌ پژوهش در این محوطه‌ مهم و در نهایت، ثبت آن در فهرست میراث جهانی فراهم شود و به خواست مردم این شهر که به میراث فرهنگی ‌شان عشق می‌ ورزند، جامه عمل پوشانده شود ...